Trường mầm non gợi ý gia đình tìm tới đánh giá chuyên sâu khi kết quả theo dõi của lớp cho thấy một khó khăn có ba đặc điểm: kéo dài qua nhiều giai đoạn đánh giá, lan ra nhiều lĩnh vực hoặc ảnh hưởng rõ tới việc học và chơi của trẻ, và không đỡ sau khi lớp đã điều chỉnh hỗ trợ. Một trường hợp riêng cần gợi ý ngay, không chờ: trẻ mất đi những kỹ năng đã từng có, như đang nói được rồi thôi nói.
Gợi ý đó là một bước trong học vụ, không phải một chẩn đoán. Giáo viên mầm non được đào tạo để đánh giá trẻ theo chương trình, nhận ra khi kết quả lệch khỏi nhịp thường gặp, và nói với gia đình một cách có căn cứ; việc xác định nguyên nhân thuộc về bác sĩ và chuyên gia. Bài này nói về căn cứ để trường đưa ra gợi ý, các bước thường đi trước gợi ý đó, cách gia đình đón nhận, và việc trường làm sau khi có kết quả. Chi tiết về các nhóm dấu hiệu, sàng lọc và can thiệp có ở trang Global Star Special của hệ.
Ba tầng khác nhau: theo dõi, sàng lọc, chẩn đoán
Phụ huynh hay nghe ba chữ này lẫn với nhau. Chúng là ba việc khác hẳn, do ba nhóm người làm, với ba loại kết luận:
| Tầng | Ai làm | Trả lời câu hỏi | Kết luận có dạng |
|---|---|---|---|
| Đánh giá theo chương trình | Giáo viên mầm non | Trẻ đang đạt tới đâu so với mục tiêu độ tuổi | Đạt, chưa đạt, đang tiến bộ; kế hoạch hỗ trợ ở lớp |
| Sàng lọc phát triển | Nhân viên y tế, chuyên gia được tập huấn, dùng công cụ chuẩn hoá | Trẻ có cần được đánh giá sâu hơn không | Cần theo dõi thêm, hoặc cần chuyển đánh giá chuyên sâu |
| Đánh giá chuyên sâu và chẩn đoán | Bác sĩ nhi phát triển, chuyên gia tâm lý lâm sàng, chuyên gia âm ngữ trị liệu và các chuyên ngành khác | Khó khăn là gì, do đâu, cần hỗ trợ thế nào | Chẩn đoán (nếu có) và khuyến nghị can thiệp |
Trường mầm non đứng ở tầng thứ nhất. Khi giáo viên nói "nên đưa con đi đánh giá", họ đang nói rằng kết quả ở tầng một đủ để cần tầng hai hoặc ba, chứ không nói con "bị" gì. Một giáo viên đưa ra tên một chứng rối loạn cho phụ huynh là đã vượt quá vai trò của mình, kể cả khi họ có ý tốt.
Căn cứ trong kết quả đánh giá khiến lớp chú ý
Những căn cứ dưới đây nói về hình dạng của kết quả theo dõi, không phải danh sách triệu chứng. Riêng lẻ, mỗi điều có thể chỉ là nhịp riêng của trẻ; điều đáng chú ý là khi chúng cộng lại:
- Kéo dài: cùng một nhóm chỉ số chưa đạt qua hai, ba đợt đánh giá liền, trong khi trẻ đi học đều.
- Rộng: khó khăn xuất hiện ở nhiều lĩnh vực cùng lúc, chẳng hạn cả ngôn ngữ lẫn tương tác với bạn, không chỉ một mảng.
- Xa: trẻ cách khá xa kết quả mong đợi của độ tuổi, kể cả khi đã tính tới tháng sinh.
- Không đỡ khi được hỗ trợ: lớp đã điều chỉnh hoạt động, cho thêm cơ hội tập, làm việc nhóm nhỏ trong vài tuần mà chưa thấy thay đổi.
- Mất kỹ năng đã có: trẻ từng làm được rồi thôi, nhất là về ngôn ngữ và giao tiếp. Đây là căn cứ cần báo gia đình ngay, không đợi tới đợt đánh giá.
- Gia đình cũng thấy: những điều lớp quan sát cũng xuất hiện ở nhà, theo lời kể của phụ huynh.
Ngược lại, một chỉ số chưa đạt riêng lẻ, một giai đoạn trẻ chững lại khi mới có em hay mới chuyển lớp, hay khác biệt nhỏ so với bạn cùng tuổi thường không đủ để gợi ý đánh giá chuyên sâu. Với những trường hợp đó, lớp tiếp tục theo dõi và hỗ trợ.
Các bước thường đi trước một lời gợi ý
Ở trường làm đúng, lời gợi ý đánh giá chuyên sâu hiếm khi đến đột ngột. Nó thường là bước cuối của một quá trình mà gia đình đã được biết từ trước:
- Giáo viên nhận ra mẫu lặp trong đánh giá hằng ngày hoặc trong kết quả theo giai đoạn.
- Quan sát có chủ đích trong vài tuần, ghi chép kỹ hơn với trẻ đó, ở nhiều hoạt động khác nhau.
- Điều chỉnh hỗ trợ ở lớp: đổi chỗ ngồi, chia nhóm nhỏ, cho thêm cơ hội tập, rồi xem trẻ phản ứng thế nào.
- Trao đổi trong tổ chuyên môn hoặc với ban giám hiệu để có thêm một con mắt khác nhìn vào ghi chép, tránh kết luận từ góc nhìn của một người.
- Gặp gia đình lần đầu để kể điều lớp thấy và hỏi điều nhà thấy, thường chưa nói tới đánh giá chuyên sâu ngay.
- Theo dõi thêm cùng gia đình một thời gian, hai bên cùng ghi nhận.
- Gợi ý đánh giá chuyên sâu khi các căn cứ vẫn còn, kèm bản tóm tắt quan sát để gia đình mang theo.
Với trường hợp trẻ mất kỹ năng đã có, hoặc có lo ngại rõ về thính lực, thị lực, các bước được rút ngắn: gia đình được báo sớm để đưa trẻ đi khám, không đợi đủ một chu kỳ theo dõi.
Thính lực và thị lực: những kiểm tra nên nghĩ tới trước tiên
Trong nhiều trường hợp lớp ghi nhận trẻ chậm hiểu yêu cầu, ít đáp lại khi được gọi, nói ít hoặc phát âm khó nghe, một câu hỏi rất cơ bản đôi khi bị bỏ qua: trẻ có nghe rõ không. Viêm tai giữa tái đi tái lại, ứ dịch tai giữa sau những đợt cảm cúm là chuyện thường gặp ở tuổi mầm non, và có thể làm trẻ nghe kém từng đợt mà người lớn không nhận ra. Một trẻ nghe không rõ sẽ có kết quả đánh giá ngôn ngữ và cả kỹ năng xã hội thấp đi, dù năng lực thật không có vấn đề.
Thị lực cũng vậy. Trẻ hay nheo mắt, nghiêng đầu khi nhìn, va vấp nhiều, né các hoạt động cần nhìn kỹ như xâu hạt, ghép hình nhỏ, có thể đang gặp khó với mắt. Trẻ nhỏ hiếm khi tự nói "con nhìn không rõ", vì trẻ không biết người khác nhìn thấy thế nào.
Vì thế, khi trao đổi với gia đình về những khó khăn kéo dài ở mảng ngôn ngữ, giao tiếp hay vận động tinh, giáo viên thường hỏi trẻ đã được kiểm tra tai và mắt chưa. Đây không phải là đẩy việc, mà là bước loại trừ hợp lý: một lần khám tai mũi họng hay khám mắt ở cơ sở y tế có thể trả lời một câu hỏi mà nhiều tháng quan sát ở lớp không trả lời được.
Vì sao giáo viên mầm non không chẩn đoán
Lý do đầu tiên là phạm vi đào tạo. Giáo viên mầm non học về phát triển trẻ, về tổ chức hoạt động và đánh giá theo chương trình, đủ để nhận ra khi một trẻ đi lệch khỏi nhịp thường gặp. Chẩn đoán đòi hỏi khám lâm sàng, công cụ chuẩn hoá được dùng đúng quy trình, thông tin bệnh sử, và thường cả việc loại trừ những nguyên nhân như khiếm thính, vấn đề sức khoẻ khác. Đó là việc của bác sĩ và chuyên gia.
Lý do thứ hai là hậu quả của việc nói sai. Một cái tên được nói ra ở cổng trường có thể đi theo trẻ rất lâu, trong lời kể của người thân, trong cách các phụ huynh khác nhìn trẻ, trong kỳ vọng của chính giáo viên. Nếu cái tên đó sai, cái giá phải trả là của trẻ. Nếu nó đúng, gia đình vẫn cần nghe nó từ người có chuyên môn, kèm giải thích và hướng đi tiếp.
Lý do thứ ba là chính lợi ích của việc tách vai. Khi giáo viên chỉ nói về điều mình đã quan sát, cuộc trò chuyện với gia đình dễ đi tới hành động hơn: "lớp thấy những điều này, gia đình nên đưa con tới chuyên gia để hiểu rõ hơn". Khi giáo viên đưa ra kết luận, cuộc trò chuyện dễ biến thành tranh cãi xem kết luận đó đúng hay sai.
Gia đình nghe lời gợi ý thế nào
Hỏi căn cứ. Phụ huynh có quyền đề nghị cô kể cụ thể đã thấy gì, ở hoạt động nào, từ bao giờ, lớp đã thử gì. Một gợi ý có căn cứ sẽ trả lời được những câu đó, và bản tóm tắt quan sát rất có ích khi đi khám.
Đánh giá không có nghĩa là có bệnh. Nhiều trẻ được đánh giá chuyên sâu và nhận kết quả là phát triển trong giới hạn bình thường, hoặc chỉ cần hỗ trợ nhẹ trong một thời gian. Đi đánh giá là để biết, không phải để xác nhận nỗi lo.
Đi sớm có lợi hơn chờ. Nếu trẻ thật sự cần hỗ trợ, những năm đầu đời là lúc hỗ trợ có tác dụng tốt. Nếu trẻ không cần, gia đình yên tâm sớm hơn. Câu "lớn sẽ tự hết" có khi đúng, nhưng chờ mà không biết thì mất thời gian ở cả hai trường hợp.
Gia đình không cần đợi trường. Nếu chính gia đình có lo ngại, có thể hỏi bác sĩ nhi khi khám định kỳ. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ khuyến nghị bác sĩ theo dõi phát triển ở mỗi lần khám và làm sàng lọc bằng công cụ chuẩn hoá ở một số mốc như 9, 18 và 30 tháng; ở Việt Nam, bác sĩ nhi và các khoa tâm lý, phục hồi chức năng của bệnh viện nhi là nơi nên hỏi đầu tiên.
Sau khi có kết quả, trường phối hợp ra sao
Khi gia đình mang về kết quả đánh giá chuyên sâu, phần việc của trường mầm non bắt đầu lại ở một mức khác. Nếu chuyên gia khuyến nghị hỗ trợ, giáo viên cần biết những khuyến nghị liên quan tới lớp học: nên điều chỉnh gì về chỗ ngồi, về cách giao việc, về thời lượng hoạt động. Gia đình chia sẻ phần nào là quyền của gia đình, nhưng chia sẻ đủ thì lớp hỗ trợ con đúng hơn.
Các văn bản về giáo dục hoà nhập cho phép điều chỉnh mục tiêu, nội dung giáo dục cho từng trẻ có nhu cầu đặc biệt theo kế hoạch giáo dục cá nhân. Trong thực tế, kế hoạch đó thường được lập với sự tham gia của giáo viên lớp, gia đình và, nếu có, chuyên gia đang can thiệp cho trẻ. Đánh giá theo giai đoạn khi đó được làm theo mục tiêu riêng của kế hoạch này, không ép trẻ vào đúng mọi chỉ số của độ tuổi.
Can thiệp chuyên biệt như giờ học một kèm một, trị liệu ngôn ngữ, hỗ trợ cảm giác là việc của các chuyên gia và đơn vị chuyên môn. Trong hệ Global Star, mảng này có trang Global Star Special riêng; trang học vụ này chỉ nói tới phần việc của lớp mầm non trong chương trình chung. Kết quả đánh giá chuyên sâu cũng là thông tin riêng tư của trẻ, chỉ những người trực tiếp hỗ trợ trẻ mới cần biết.
Câu hỏi thường gặp
Cô gợi ý đưa con đi đánh giá có nghĩa là con có vấn đề không?
Không. Gợi ý đó có nghĩa là kết quả theo dõi ở lớp có những điểm cần người có chuyên môn xem kỹ hơn. Nhiều trẻ sau khi được đánh giá có kết quả phát triển bình thường hoặc chỉ cần hỗ trợ nhẹ. Gợi ý là để biết rõ, không phải một kết luận.
Trường có thể tự làm sàng lọc cho trẻ không?
Một số trường phối hợp với nhân viên y tế hoặc chuyên gia để làm sàng lọc bằng công cụ chuẩn hoá. Việc đánh giá theo chương trình của giáo viên không phải là sàng lọc phát triển. Phụ huynh nên hỏi rõ ai làm, dùng công cụ gì, và kết quả được giải thích bởi ai.
Gia đình không muốn đưa con đi đánh giá thì trường làm gì?
Quyết định thuộc về gia đình. Trường tiếp tục theo dõi, hỗ trợ con trong lớp và trao đổi định kỳ. Nếu các căn cứ vẫn còn hoặc rõ hơn, giáo viên có thể nhắc lại gợi ý, kèm những quan sát mới.
Nên mang gì khi đưa con đi đánh giá chuyên sâu?
Bản tóm tắt quan sát của giáo viên nếu có, sổ theo dõi sức khoẻ, ghi chép của gia đình về các mốc phát triển và những điều đáng lo, một vài sản phẩm hoặc đoạn ghi âm, ghi hình của con ở nhà. Thông tin từ nhiều nguồn giúp chuyên gia nhìn đầy đủ hơn.
Kết quả đánh giá chuyên sâu có ghi vào hồ sơ ở trường không?
Chỉ khi gia đình đồng ý chia sẻ, và nên ở mức cần thiết cho việc hỗ trợ con ở lớp. Đây là thông tin riêng tư. Phụ huynh có thể hỏi trường ai được xem, lưu ở đâu, và khi con chuyển trường thì thông tin đó được xử lý ra sao.
Con đang được can thiệp bên ngoài thì có cần báo cô không?
Nên báo, ở mức gia đình thấy phù hợp. Khi cô biết mục tiêu đang tập và cách chuyên gia đang làm, lớp có thể dùng cùng một cách nói, cùng một kiểu hỗ trợ, giúp con không bị lẫn giữa hai nơi.