Ở lớp nhà trẻ 24–36 tháng, trọng tâm học vụ chuyển từ "làm quen" sang "tự làm": trẻ tăng vốn từ rất nhanh và bắt đầu nói câu, chơi giả vờ với đồ vật, muốn tự mặc, tự xúc, tự cất đồ, khéo tay hơn với xâu, nặn, xếp. Lớp tổ chức để trẻ tập những việc đó trong nhóm nhỏ, kèm vài quy tắc chung đầu tiên, làm nền cho bước sang mẫu giáo lúc ba tuổi. Ở Global Star School, đây là lớp Shining Star (Lớp Sao Lấp Lánh); trang trường ghi trọng tâm là vốn từ, vận động tinh và tự lập cơ bản.
Người lớn hay gọi tuổi lên hai là tuổi "khủng hoảng" vì trẻ nói "không" nhiều, đòi tự làm rồi bực khi làm không được. Nhìn từ học vụ, đó lại là dấu hiệu của một bước phát triển lớn: trẻ bắt đầu thấy mình là một người riêng, có ý muốn riêng. Lớp Shining Star được tổ chức quanh chính sự thay đổi đó. Bài này nói rõ trọng tâm từng lĩnh vực, vai trò của chơi giả vờ, các quy tắc đầu tiên trong lớp và những gì đổi khi trẻ lên mẫu giáo.
Năm thứ ba: điều gì thay đổi ở trẻ
Về ngôn ngữ, khoảng từ hai đến ba tuổi là lúc vốn từ của nhiều trẻ tăng vọt và trẻ chuyển từ từ đơn sang câu. Danh mục mốc phát triển của CDC bản 2022 ghi quanh ba mươi tháng phần lớn trẻ nói được khoảng năm mươi từ và ghép hai từ có động từ, như "con ăn", "bé ngủ"; quanh ba tuổi phần lớn trẻ trò chuyện qua lại được ít nhất hai lượt và bắt đầu hỏi "ai", "cái gì", "ở đâu". Khoảng dao động giữa các trẻ vẫn rộng.
Về tư duy, Jean Piaget mô tả quanh hai tuổi là lúc trẻ rời giai đoạn cảm giác – vận động để bước vào giai đoạn tiền thao tác, khi trẻ dùng được biểu tượng: một khối gỗ thành chiếc điện thoại, một cái hộp thành cái giường cho búp bê. Khả năng nghĩ về thứ không có trước mặt mở ra chơi giả vờ, kể lại chuyện vừa xảy ra, và hiểu những câu chuyện đơn giản.
Về bản thân, trẻ bắt đầu nhận ra mình trong gương, gọi tên mình, nói "của con". Ý muốn tự làm đi trước khả năng làm, nên trẻ dễ bực. Một lớp Shining Star tốt không dập ý muốn đó cũng không bỏ mặc trẻ với nó, mà chia việc nhỏ ra cho vừa sức để trẻ làm được và thấy mình làm được.
Ba thay đổi này kéo theo cách cô làm việc trong lớp. Cô hỏi nhiều hơn và chờ câu trả lời lâu hơn, vì trẻ cần thời gian để tìm từ. Cô đưa lựa chọn thay cho mệnh lệnh, vì trẻ muốn được quyết. Cô chuẩn bị đồ chơi có thể biến thành nhiều thứ, vì trẻ đã biết tưởng tượng. Phụ huynh chuyển con từ lớp 12–24 tháng sang thường nhận ra ngay sự khác biệt: phòng có nhiều góc đóng vai hơn, ít đồ chơi bấm nút hơn, và cô nói chuyện với trẻ như với một người đối thoại nhỏ.
Trọng tâm bốn lĩnh vực ở lớp Shining Star
Thể chất. Chạy không vấp, bật tại chỗ hai chân, bước qua vật cản thấp, ném và đá bóng về một hướng. Vận động tinh được chú trọng hơn năm trước: xâu hạt to, vặn mở nắp, lật từng trang sách cứng, cầm bút sáp bằng nhiều ngón, xé và dán giấy. Kỹ năng tự phục vụ cũng nằm ở đây: tự cởi giày dép, kéo quần, rửa tay theo các bước.
Nhận thức. Nhận biết và gọi tên vài màu cơ bản, phân biệt to – nhỏ, một – nhiều, tròn – vuông qua đồ vật thật; xếp đồ cùng loại vào một chỗ; nhận ra đồ dùng cá nhân, người thân, con vật, cây quen. Trẻ bắt đầu hỏi "cái gì đây" liên tục và đó chính là động cơ học.
Ngôn ngữ. Nói câu ngắn để nêu nhu cầu, kể lại một việc vừa làm bằng vài từ, đọc theo cô cụm cuối của bài thơ, đồng dao, trả lời câu hỏi đơn giản về tranh và truyện. Trẻ được khuyến khích dùng lời thay cho kéo tay, khóc hay giật đồ.
Tình cảm, kỹ năng xã hội và thẩm mỹ. Gọi tên một vài cảm xúc (vui, buồn, sợ, tức), chờ lượt trong thời gian ngắn, chơi cạnh bạn rồi bắt đầu chơi cùng bạn ở những trò đơn giản, cất đồ chơi khi được nhắc. Hát theo, vận động theo nhịp, nặn, di màu, dán theo ý mình; cô quý cách trẻ làm hơn sản phẩm cuối.
Chơi giả vờ: hoạt động học quan trọng nhất của tuổi lên hai
Ở góc gia đình của lớp, một bé đặt búp bê lên ghế, lấy thìa nhựa bón, nói "ăn đi con". Người lớn nhìn thấy trò chơi; người làm giáo dục nhìn thấy nhiều thứ đang diễn ra cùng lúc. Trẻ đang dùng biểu tượng (thìa nhựa thay thìa thật), đang dùng ngôn ngữ của người lớn, đang tái hiện một chuỗi hành động có thứ tự, đang thử đóng vai người chăm sóc, tức là đứng ở vị trí của người khác.
Lev Vygotsky cho rằng trong trò chơi đóng vai, trẻ như "cao hơn bản thân một cái đầu": trẻ làm được những việc, tuân theo những quy tắc mà ngoài đời trẻ chưa làm được. Đóng vai mẹ thì phải bón cho búp bê nhẹ nhàng, đóng vai bác sĩ thì phải khám trước rồi mới tiêm. Trẻ tự đặt quy tắc cho mình qua vai chơi, và đó là những bước đầu của tự điều chỉnh.
Vì vậy lớp Shining Star dành nhiều thời gian và không gian cho chơi giả vờ: góc gia đình có nồi, bát, thìa, búp bê, giường nhỏ; góc bác sĩ, góc bán hàng đơn giản; đồ thật cỡ nhỏ như giỏ, khăn, ví cũ. Cô không đứng ngoài chấm điểm mà chơi cùng khi trò chơi tắc: đóng vai khách đến ăn, hỏi "món này là món gì", rồi lui ra khi trẻ đã tự chơi được. Với chuẩn bị lên mẫu giáo, kỹ năng chơi đóng vai cùng bạn có giá trị hơn nhiều so với biết đọc tên vài con chữ.
Những quy tắc chung đầu tiên được dạy thế nào
Năm hai tuổi là lúc trẻ bắt đầu học sống theo vài quy tắc của nhóm. Lớp không dạy quy tắc bằng lời răn mà bằng nhịp lặp lại và làm mẫu. Cách cô thường đưa một quy tắc vào lớp đi theo trình tự sau:
- Chọn rất ít quy tắc, mỗi quy tắc nói bằng câu khẳng định ngắn: "đi chậm trong lớp", "đồ chơi xong cất lên kệ", "tay để nhẹ với bạn". Câu khẳng định cho trẻ biết phải làm gì, câu phủ định chỉ cho biết điều không được làm.
- Gắn quy tắc vào một thời điểm cố định trong ngày, ví dụ cất đồ chơi luôn diễn ra trước giờ rửa tay đi ăn, kèm một bài hát ngắn báo hiệu.
- Cô làm mẫu nhiều lần, làm cùng trẻ, rồi mới nhắc trẻ tự làm. Trẻ hai tuổi học bằng bắt chước nhiều hơn bằng nghe.
- Khi trẻ chưa làm theo, cô nhắc lại câu quy tắc và giúp trẻ làm, không phạt, không so với bạn "ngoan hơn".
- Ghi nhận cụ thể khi trẻ làm được: "con cất xe vào rổ rồi", thay vì lời khen chung chung.
- Giữ quy tắc ổn định suốt năm và trao đổi với gia đình để ở nhà dùng cùng câu chữ, giúp trẻ không bị lẫn giữa hai môi trường.
Kết quả mong đợi ở tuổi này rất khiêm tốn: trẻ làm theo quy tắc khi có người lớn nhắc, nhiều lúc quên, nhiều lúc thử. Đó là bình thường. Tự giác thật sự đến muộn hơn nhiều, và cách giữ nề nếp sinh hoạt chung của trường được nói ở trang khác của hệ thống.
Từ Shining Star sang lớp mẫu giáo đầu tiên: những gì thay đổi
Sau ba tuổi, trẻ chuyển sang lớp Rising Star (3–4 tuổi), lớp mẫu giáo đầu tiên. Thay đổi lớn nhất không nằm ở kiến thức mà ở cách tổ chức. Bảng dưới đặt hai năm cạnh nhau để phụ huynh biết lớp nhà trẻ đang chuẩn bị gì:
| Khía cạnh | Lớp 24–36 tháng | Lớp mẫu giáo 3–4 tuổi |
|---|---|---|
| Khung chương trình | Bốn lĩnh vực, phần nhà trẻ của chương trình quốc gia | Năm lĩnh vực, phần mẫu giáo, thẩm mỹ thành lĩnh vực riêng |
| Hoạt động học | Chơi tập có chủ định, nhóm nhỏ, thời gian ngắn | Hoạt động học theo nhóm lớn hơn, dài hơn một chút, có chủ đề rõ hơn |
| Chơi | Chơi cạnh bạn chuyển dần sang chơi cùng bạn | Chơi theo nhóm, đóng vai có kịch bản đơn giản, bắt đầu có dự án ngắn |
| Tự phục vụ | Làm từng phần với giúp đỡ | Tự làm phần lớn các việc ăn, mặc, vệ sinh cơ bản |
| Ngôn ngữ | Câu ngắn, trả lời câu hỏi đơn giản | Kể lại chuyện, hỏi vì sao, trò chuyện dài hơn |
| Quan hệ với cô | Cô phụ trách chính rất gần, nhiều tiếp xúc cơ thể | Cô vẫn gần nhưng trẻ tự lập hơn, quan hệ bạn bè rõ hơn |
Đọc bảng sẽ thấy năm nhà trẻ thứ hai không cần "dạy trước" chương trình mẫu giáo. Thứ trẻ cần mang sang là sự tự tin khi tự làm việc nhỏ, khả năng nói ra nhu cầu, quen chơi với bạn và quen một nhịp ngày có quy tắc. Những thứ đó giúp ba tuổi bước vào lớp mới nhẹ nhàng hơn mọi bài học sớm.
Những hiểu lầm hay gặp về lớp hai tuổi
Một số kỳ vọng của người lớn đặt lên lớp 24–36 tháng không khớp với khung chương trình lẫn với hiểu biết về phát triển trẻ:
- "Đi học hai tuổi là để biết chữ, biết số sớm." Chương trình nhà trẻ không có nội dung dạy chữ cái và đếm thuộc lòng. Trẻ làm quen sách, tranh, khái niệm số lượng qua đồ vật; thế là đủ cho tuổi này.
- "Con nói chưa nhiều bằng bạn là chậm." Khoảng dao động ở tuổi hai là rất rộng. Điều cô theo dõi là sự tiến triển của chính trẻ và phần hiểu, phần giao tiếp không lời, không phải số từ so với bạn.
- "Trẻ hai tuổi chơi là chính, không cần kế hoạch." Chơi là chính, nhưng chơi có kế hoạch: góc chơi được chọn theo mục tiêu, đồ chơi được thay theo chủ đề, cô quan sát và ghi chép.
- "Nói không là hư." Từ "không" ở tuổi này thường là cách trẻ thử ranh giới và khẳng định mình. Cô đưa lựa chọn giới hạn ("con muốn mang dép xanh hay dép đỏ") thay cho mệnh lệnh.
- "Học song ngữ từ hai tuổi thì càng nhiều giờ càng tốt." Tiếng Việt vẫn là ngôn ngữ chính ở nhà trẻ. Thời lượng và cách ghép phần tiếng Anh được trình bày trong mục song ngữ trong học vụ của trang.
Câu hỏi thường gặp
Con gần ba tuổi vẫn còn mặc bỉm có ảnh hưởng tới việc lên mẫu giáo không?
Nhiều trẻ chỉ sẵn sàng bỏ bỉm hoàn toàn quanh hoặc sau ba tuổi, nhất là bỉm ban đêm và giấc trưa. Cô sẽ tiếp tục tập theo dấu hiệu sẵn sàng của con và thống nhất cách làm với gia đình. Việc này không quyết định chuyện con được lên lớp mẫu giáo.
Ở lớp Shining Star có giờ học ngồi bàn không?
Có những hoạt động trẻ ngồi quanh bàn thấp như nặn, xâu hạt, xem tranh, nhưng đó là nhóm nhỏ, thời gian ngắn, trẻ có thể rời đi khi đã đủ. Không có tiết học cả lớp ngồi nghe cô giảng kiểu tiểu học.
Con hay ăn vạ khi không được theo ý thì lớp xử lý thế nào?
Cô giữ an toàn cho con và các bạn, ở gần, gọi tên cảm xúc của con, chờ con dịu lại rồi mới nói tiếp. Cô không chiều theo yêu cầu vì con khóc, cũng không doạ hay phạt. Khi con bình tĩnh, cô gợi ý cách nói ra điều con muốn bằng lời.
Trẻ hai tuổi có cần học thêm năng khiếu không?
Ở tuổi này âm nhạc, vận động theo nhạc, tạo hình đã nằm sẵn trong hoạt động hằng ngày của lớp theo chương trình. Lớp năng khiếu ngoại khoá là một chuyên đề khác của hệ thống; về học vụ, trẻ hai tuổi chưa cần chia giờ riêng cho năng khiếu.
Làm sao biết con đã sẵn sàng sang lớp 3–4 tuổi?
Việc chuyển lớp theo tháng tuổi và kế hoạch năm học. Cô sẽ trao đổi những điều con đã làm được và cần hỗ trợ thêm, như tự xúc ăn, nói ra nhu cầu, chơi cùng bạn. Con chưa làm được hết không có nghĩa là phải ở lại, vì lớp mẫu giáo đầu tiên vẫn tiếp tục hỗ trợ những việc đó.
Con chỉ chơi một mình, không chơi với bạn có đáng lo không?
Trẻ hai tuổi chơi một mình hoặc chơi cạnh bạn là kiểu chơi rất phổ biến; chơi cùng bạn có phân vai đến dần trong năm thứ ba và thứ tư. Cô tạo cơ hội chơi đôi, chơi nhóm nhỏ. Nếu con hầu như không nhìn, không đáp lại người khác, cô sẽ trao đổi với gia đình.