Trong Chương trình giáo dục mầm non, trao đổi với cha mẹ hoặc người chăm sóc là một trong những phương pháp đánh giá trẻ, đứng cạnh quan sát, trò chuyện, bài tập tình huống và phân tích sản phẩm. Lý do rất thực tế: trẻ dành phần lớn thời gian thức ở nhà, và có những điều chỉ gia đình mới thấy được. Thông tin gia đình có ích nhất khi cụ thể, kể đúng lúc, và kể về những việc con làm chứ không phải những nhận định về con.
Nhiều phụ huynh nghĩ đánh giá là việc của trường, gia đình chỉ việc nghe kết quả. Thực tế giáo viên rất cần nghe từ phía gia đình, nhất là ở đầu năm học, khi có thay đổi trong nhà, và trước các đợt đánh giá theo giai đoạn. Bài này nói về những điều chỉ gia đình mới thấy, cách kể về con cho cô từ những ngày đầu, cách gom thông tin khi nhiều người cùng chăm con, và giới hạn quan trọng nhất: góp thông tin, không luyện con theo chỉ số.
Vì sao chương trình đưa cha mẹ vào việc đánh giá
Một ngày ở trường mầm non dài khoảng tám, chín tiếng, nhưng phần lớn những khoảnh khắc riêng tư, thư thả nhất của trẻ lại diễn ra ở nhà: buổi sáng chưa vội, bữa tối có cả nhà, giờ tắm, lúc nằm nghe kể chuyện trước khi ngủ, những ngày cuối tuần đi chơi. Những khoảnh khắc đó cho thấy trẻ khi không bị nề nếp lớp học và hai chục bạn xung quanh chi phối, và có những kỹ năng chỉ lộ ra trong bối cảnh ấy.
Hơn nữa, gia đình biết những điều về trẻ mà một năm học không đủ để giáo viên biết: con đã qua những mốc phát triển nào và vào lúc nào, con từng ốm nặng hay nằm viện chưa, trong nhà dùng ngôn ngữ nào, con sợ điều gì, thương ai nhất. Không có những thông tin nền này, giáo viên rất dễ hiểu sai một biểu hiện ở lớp.
Các tổ chức chuyên môn về giáo dục trẻ nhỏ trên thế giới cũng coi gia đình là đối tác trong đánh giá, không chỉ là người nhận kết quả. Điều đó không làm giảm vai trò của giáo viên, mà làm cho kết quả đánh giá gần với con người thật của trẻ hơn. Ở trường mầm non Việt Nam, sự phối hợp này thường đi qua những kênh quen thuộc: phiếu thông tin đầu năm, lời trao đổi lúc đưa đón, sổ liên lạc hoặc ứng dụng của trường, các buổi họp và buổi trao đổi theo giai đoạn. Kênh nào cũng dùng được, miễn là thông tin đi theo cả hai chiều chứ không chỉ từ trường về nhà.
Những điều thường chỉ gia đình mới thấy
Kỹ năng tự phục vụ khi không bị vội. Ở lớp, giờ thay đồ có hạn và có cô giúp; ở nhà, con có khi tự mặc áo, tự đi dép, tự rót nước khi được để thời gian. Ngược lại cũng có: có trẻ ở lớp tự xúc cơm ngon lành nhưng ở nhà chỉ chịu ăn khi được đút.
Ngôn ngữ trong bối cảnh thân quen. Nhiều trẻ ít nói ở lớp nhưng nói rất nhiều ở nhà, kể chuyện với ông bà, hát những bài học ở lớp. Gia đình nói nhiều thứ tiếng thì con có khi dùng tiếng ở nhà nhiều hơn, cô cần biết điều này để đánh giá phần ngôn ngữ cho đúng.
Giấc ngủ, ăn uống và sức khoẻ. Đêm qua con ngủ mấy giờ, có thức giấc nhiều không, sáng nay ăn gì, gần đây có uống thuốc gì không. Những điều này giải thích rất nhiều biểu hiện ở lớp trong ngày.
Hứng thú và nỗi sợ. Con mê khủng long, mê xe cẩu, sợ tiếng máy sấy tay, sợ chó. Biết điều con thích giúp cô kéo con vào hoạt động; biết điều con sợ giúp cô tránh những tình huống làm con hoảng.
Thay đổi trong gia đình. Có em bé, chuyển nhà, bố hoặc mẹ đi xa, người thân ốm, đổi người chăm. Trẻ thường phản ứng với những thay đổi này bằng hành vi ở lớp, và cô cần biết để không đọc nhầm.
Đầu năm học: kể về con cho cô thế nào
Nhiều trường có phiếu thông tin đầu năm hoặc buổi gặp làm quen. Đây là lúc thông tin gia đình có giá trị nhất, vì cô chưa biết gì về con. Những nội dung đáng kể:
- Sức khoẻ: dị ứng thức ăn, thuốc, bệnh mạn tính nếu có, những lần ốm nặng, thính lực và thị lực đã được kiểm tra chưa.
- Các mốc phát triển: con biết đi, bắt đầu nói vào khoảng nào; có mốc nào gia đình thấy muộn hay sớm không.
- Ngôn ngữ ở nhà: cả nhà nói tiếng gì, con hiểu và dùng tiếng nào nhiều nhất.
- Nhịp sinh hoạt: giờ ngủ, thói quen ăn, cách con đi vệ sinh, cách con được dỗ khi buồn.
- Tính cách và sở thích: con làm quen nhanh hay cần thời gian, thích chơi gì, thích ai.
- Điều gia đình mong muốn và lo lắng: viết cụ thể bằng việc con làm, không cần dùng thuật ngữ.
Phụ huynh không bắt buộc phải kể mọi điều, và thông tin nào nhạy cảm thì nên trao đổi riêng với giáo viên chủ nhiệm hoặc ban giám hiệu. Nhưng thông tin càng đầy đủ thì những tuần đầu cô càng hiểu con nhanh, và đợt đánh giá đầu tiên càng ít bị lệch.
Thông tin có ích và thông tin ít giúp
Cùng một mong muốn giúp cô hiểu con, cách kể khác nhau cho kết quả rất khác nhau. Vài ví dụ đặt cạnh nhau:
| Cách kể ít giúp | Cách kể có ích hơn |
|---|---|
| Con thông minh lắm, cô cứ cho con học khó | Con đếm được tới hai mươi khi đi cầu thang, thích hỏi vì sao trời tối |
| Con nhát, cô để ý giúp | Con thường đứng nhìn một lúc rồi mới vào chơi, nhất là khi đông người lạ |
| Dạo này con hư | Mấy hôm nay con hay khóc khi bố đi làm, từ lúc bố đổi ca đêm |
| Con ăn uống kém | Con ăn được rau luộc, không chịu thịt có xơ, uống sữa buổi tối |
| Con nói chưa sõi | Con nói câu ba bốn từ với mẹ, ở nhà nói tiếng Anh với bố nhiều hơn tiếng Việt |
Cột bên phải giống cách giáo viên được tập để ghi chép: kể việc, kể bối cảnh, để người nghe tự rút ra nhận định. Kể theo cách này giúp thông tin gia đình ghép khớp với quan sát ở lớp, và hai bên cùng nói một thứ ngôn ngữ khi trao đổi.
Trước đợt đánh giá theo giai đoạn: gia đình góp gì
Vài tuần trước mỗi đợt đánh giá theo giai đoạn, giáo viên đã biết mình sẽ nhìn vào những chỉ số nào. Đây là lúc thông tin từ nhà có ích nhất, vì nó giúp cô xác nhận hoặc đặt câu hỏi cho những gì đã quan sát. Một trẻ ở lớp chưa thấy tự cài khuy, nhưng ở nhà sáng nào cũng tự cài áo khi không bị giục, là một trẻ đã có kỹ năng đó; cô chỉ cần tạo cơ hội để thấy lại ở lớp.
Gia đình không cần biết danh sách chỉ số mới góp được. Chỉ cần trả lời vài câu cô hỏi, hoặc tự kể lại những điều mới con làm trong mấy tuần gần đây: con bắt đầu chơi trò gì, nói những câu gì làm cả nhà bất ngờ, tự làm được việc gì trước đây phải nhờ. Những dòng kể ngắn, có ví dụ cụ thể, có giá trị hơn một lời khẳng định chung "ở nhà con làm được hết".
Ngược lại, nếu gia đình đang có điều băn khoăn, đây cũng là lúc nên nói ra, để cô chú ý quan sát mảng đó kỹ hơn trong đợt đánh giá. Nỗi lo được nói ra sớm, kèm ví dụ, sẽ được cô kiểm lại bằng quan sát có chủ đích, thay vì để tới buổi trao đổi mới bất ngờ nghe thấy và không còn thời gian xem kỹ.
Nhiều người cùng chăm con: gom thông tin về một mối
Ở nhiều gia đình Việt Nam, người đưa đón và chăm con hằng ngày là ông bà, có khi là người giúp việc, trong khi bố mẹ là người đi họp phụ huynh. Thông tin vì vậy dễ bị tản mát: bà biết con ăn uống thế nào, mẹ biết con ngủ ra sao, bố biết con hay nói gì khi đi chơi, còn cô thì nghe mỗi người một mẩu vào những lúc khác nhau.
Cách đơn giản để gom lại là thống nhất trong nhà một người đầu mối trao đổi với cô về chuyện phát triển của con, còn những người khác báo cho người đầu mối. Trước các buổi trao đổi kết quả đánh giá, người đi họp hỏi những người chăm con khác vài câu: gần đây con có gì mới, có gì đáng lo. Vài phút hỏi nhau trong nhà giúp phần gia đình kể với cô đầy đủ hơn nhiều.
Với những chuyện hằng ngày như sức khoẻ, giấc ngủ, người đưa đón vẫn là người báo trực tiếp với cô là tốt nhất. Chỉ cần mọi người trong nhà biết rằng những gì mình kể với cô là một phần của việc đánh giá con, nên kể đúng việc, đừng ngại nói khi con có biểu hiện lạ.
Giới hạn quan trọng: góp thông tin, không luyện con theo chỉ số
Khi biết lớp đánh giá con theo những chỉ số cụ thể, một số phụ huynh muốn giúp con "đạt" bằng cách luyện ở nhà: tối nào cũng bắt con đếm, bắt con kể chuyện theo trình tự, bắt con cắt theo đường kẻ. Ý tốt, nhưng kết quả thường ngược lại. Kết quả đánh giá khi đó phản ánh việc con đã được luyện một bài cụ thể, không phản ánh năng lực con dùng được trong đời sống, và cô mất đi thông tin thật để điều chỉnh hỗ trợ.
Luyện theo chỉ số còn dễ biến những hoạt động vui thành nghĩa vụ. Một đứa trẻ bị bắt kể chuyện mỗi tối để "đạt chỉ số ngôn ngữ" có thể sớm chán chính những câu chuyện trước kia con thích. Điều gia đình làm tốt nhất là cho con sống một đời sống giàu trải nghiệm: trò chuyện, đọc truyện cùng, cho con phụ việc nhà, đi chợ, chơi ngoài trời. Kỹ năng sẽ đến qua những việc đó.
Tương tự, phụ huynh không nên tự "kiểm tra" con theo bảng chỉ số tìm được trên mạng rồi kết luận. Các bảng đó chỉ có ích trong tay người biết dùng chúng, đặt cạnh nhiều nguồn quan sát khác. Nếu gia đình có băn khoăn, cách đúng là kể với cô và cùng theo dõi, hoặc hỏi bác sĩ nhi khi khám định kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Kể với cô nhiều chuyện trong nhà có làm cô nghĩ không hay về gia đình không?
Giáo viên kể cả khi nghe chuyện khó khăn của gia đình cũng có trách nhiệm giữ thông tin riêng tư và dùng nó để hỗ trợ trẻ. Phụ huynh có thể chọn kể ở mức thấy phù hợp, nhưng những thay đổi lớn ảnh hưởng tới cảm xúc của con thì nên để cô biết.
Thông tin gia đình kể có được ghi vào kết quả đánh giá không?
Thông tin gia đình là một nguồn để giáo viên hiểu và đánh giá trẻ, nhưng kết quả cuối vẫn dựa trên nhiều nguồn, chủ yếu là quan sát ở lớp. Khi điều gia đình kể khác với điều lớp thấy, giáo viên thường ghi nhận cả hai và quan sát thêm.
Ông bà chăm con có nên đi họp phụ huynh thay bố mẹ không?
Được, nhất là khi ông bà là người ở cạnh con nhiều nhất. Nên chuẩn bị trước với ông bà những câu bố mẹ muốn hỏi, và sau buổi họp cả nhà cùng nghe lại để thống nhất cách đồng hành với con.
Có nên gửi cô ảnh hoặc video con ở nhà không?
Có thể, khi đó là tư liệu có ích như con làm được một việc mới, con kể một câu chuyện, hay một biểu hiện gia đình băn khoăn. Nên hỏi cô kênh gửi phù hợp và gửi vừa phải, để cô xem được và không bị quá tải.
Gia đình nên bắt đầu trao đổi về con vào lúc nào trong năm học?
Từ những ngày đầu, qua phiếu thông tin hoặc buổi gặp làm quen. Sau đó trao đổi đều đặn qua kênh hằng ngày, và chuẩn bị kỹ hơn trước mỗi đợt đánh giá theo giai đoạn. Khi có thay đổi lớn trong nhà thì nói ngay, không đợi tới lịch hẹn.