Ở lớp nhà trẻ, vận động là phần học chiếm nhiều thời gian nhất: trẻ 1–3 tuổi tập các vận động cơ bản như đi, chạy, bò chui, leo bậc thấp, ném, đá, bật tại chỗ, và các vận động tinh của bàn tay như cầm nắm, nhón nhặt, xếp, lồng, xâu, vặn, di màu. Lớp tổ chức vận động qua trò chơi, qua bài tập buổi sáng theo nhạc, qua chơi ngoài trời và qua chính các việc sinh hoạt. Khuyến nghị năm 2019 của Tổ chức Y tế Thế giới là trẻ 1–2 tuổi cần ít nhất 180 phút vận động với nhiều cường độ khác nhau rải trong ngày.
Chương trình nhà trẻ đặt phát triển thể chất lên đầu bốn lĩnh vực, và lý do không chỉ là sức khoẻ. Ở tuổi này, vận động là cách trẻ khám phá không gian, là nền cho nhận thức về cơ thể, là điều kiện để tự phục vụ, và bàn tay khéo hay vụng ảnh hưởng tới gần như mọi hoạt động khác. Bài này nói lớp học tổ chức vận động ra sao theo tuổi, vì sao "ngồi yên" không phải mục tiêu, và an toàn được giữ thế nào mà không bọc trẻ quá kỹ.
Vì sao vận động đứng đầu chương trình nhà trẻ
Ở trẻ 12–36 tháng, vận động và nhận thức gắn chặt với nhau. Piaget gọi hai năm đầu đời là giai đoạn cảm giác – vận động, khi trẻ hiểu thế giới qua những gì tay chạm, miệng nếm, chân bước tới. Một bé bò chui qua vòm đang học về không gian trong – ngoài, cao – thấp; một bé ném bóng nhiều lần đang thử nghiệm về lực và hướng. Lời nói về những khái niệm này chỉ có nghĩa khi trẻ đã sống chúng bằng cơ thể.
Vận động cũng là điều kiện của tự lập. Muốn tự đi tới giá lấy cốc thì phải đi vững; muốn tự xúc ăn thì cổ tay, ngón tay phải phối hợp được; muốn tự kéo quần thì phải giữ thăng bằng trên một chân trong giây lát. Nhiều mục tiêu tự phục vụ mà phụ huynh mong thực chất là mục tiêu vận động.
Cuối cùng là sức khoẻ lâu dài. Hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới năm 2019 về vận động, hành vi tĩnh tại và giấc ngủ ở trẻ dưới năm tuổi nhấn mạnh rằng thói quen vận động hình thành từ rất sớm, và khuyến nghị trẻ không bị giữ yên một chỗ, như ngồi xe đẩy, ghế ăn, địu, quá một giờ liền. Lớp nhà trẻ được tổ chức để trẻ có nhiều cơ hội di chuyển trong ngày.
Vận động thô theo tuổi: lớp thường tổ chức gì
Bảng dưới gom những vận động cơ bản thường gặp trong hai lớp nhà trẻ. Khoảng tuổi đạt mỗi kỹ năng khác nhau nhiều giữa các trẻ: nghiên cứu chuẩn vận động đa quốc gia của Tổ chức Y tế Thế giới năm 2006 cho thấy chỉ riêng kỹ năng tự đi đã có khoảng bình thường từ chừng tám tháng rưỡi tới gần mười tám tháng.
| Nhóm vận động | Lớp 12–24 tháng | Lớp 24–36 tháng | Hình thức trò chơi thường dùng |
|---|---|---|---|
| Đi | Tập đi vững, đi kéo đẩy đồ chơi, đi lên dốc thoải có vịn | Đi theo đường hẹp, đi có mang vật, đi nhanh dừng lại theo hiệu lệnh | Đi theo vạch dây trên sàn, đi như chú vịt |
| Bò, trườn, chui | Bò qua thảm, bò chui qua vòm to | Bò chui qua cổng thấp, trườn qua đệm | Đường hầm vải, chui qua hang thỏ |
| Leo, trèo | Bước lên bậc thấp có vịn | Leo lên xuống vài bậc thang thấp, trèo qua khối mút | Khu leo thấp, khối mút xếp bậc |
| Chạy, bật | Chạy lon ton, chưa đều | Chạy đổi hướng, bật tại chỗ hai chân, bật xuống từ độ cao rất thấp | Đuổi bóng, nhảy như ếch |
| Ném, đá, bắt | Ném bóng về phía trước, lăn bóng | Ném xa bằng một tay, đá bóng về một hướng, đón bóng to bằng hai tay | Ném bóng vào rổ to, lăn bóng cho bạn |
Mỗi kỹ năng được tập qua nhiều trò khác nhau trong tuần, lặp lại đủ nhiều để trẻ tiến bộ mà không chán. Cô điều chỉnh khoảng cách, độ cao, kích cỡ bóng cho từng trẻ ngay trong cùng một trò chơi.
Vận động tinh: bàn tay học từng chút một
Cầm và nhón. Từ cầm cả bàn tay chuyển sang nhón bằng ngón cái và ngón trỏ, nhặt được vật nhỏ. Lớp có khay hạt to, miếng xốp, nắp chai để trẻ nhặt, thả vào hộp miệng nhỏ. Đồ dùng phải đủ to để không nuốt được.
Xếp và lồng. Xếp chồng khối gỗ, lồng cốc to nhỏ, lồng hộp. Trẻ học phối hợp tay mắt, ước lượng kích thước, và vui khi tháp đổ cũng như khi tháp đứng.
Vặn, mở, đóng. Mở nắp hộp, vặn nắp chai to, mở cửa tủ đồ chơi, bấm công tắc. Cổ tay xoay được là điều kiện để sau này tự xúc ăn gọn, tự mở vòi nước.
Xâu. Xâu hạt to vào dây cứng đầu, xâu vòng vào cọc. Lớp 24–36 tháng thường làm nhiều, vì việc này đòi hỏi hai tay làm hai việc khác nhau cùng lúc.
Di màu, nặn, xé. Cầm bút sáp to, di nguệch ngoạc, nặn đất mềm, xé giấy, dán. Đây vừa là tạo hình vừa là tập cơ bàn tay; cô không bắt cầm bút đúng tư thế như học sinh.
Trong sinh hoạt. Cầm thìa, cầm cốc, cởi dép quai dán, kéo khoá to, lau tay bằng khăn. Những việc này lặp lại mỗi ngày nên là bài tập vận động tinh đều đặn nhất.
Bài tập buổi sáng và vận động theo nhạc
Nhiều lớp nhà trẻ bắt đầu ngày bằng vài phút vận động theo nhạc, thường được gọi là thể dục sáng. Ở tuổi này đó không phải là bài thể dục đếm nhịp như học sinh, mà là một chuỗi động tác đơn giản bắt chước: giơ tay như cây lớn, vỗ tay, dậm chân, cúi xuống nhặt quả, quay một vòng, kèm một bài hát quen. Cô làm mẫu, trẻ làm theo tới đâu hay tới đó.
Giá trị của hoạt động này nằm ở ba chỗ. Trẻ có nhịp mở đầu ngày ổn định, giúp chuyển từ lúc chia tay gia đình sang lúc ở lớp. Trẻ tập bắt chước động tác, một kỹ năng nền cho học bằng quan sát. Trẻ cảm nhận nhịp điệu, nối vận động với âm nhạc, thuộc về cả hai lĩnh vực thể chất và thẩm mỹ.
Với lớp 12–24 tháng, nhiều bé chỉ đứng nhìn hoặc lắc lư theo kiểu của mình, và điều đó hoàn toàn được chấp nhận. Với lớp 24–36 tháng, trẻ bắt đầu làm theo được nhiều động tác hơn, nhớ được thứ tự trong bài quen. Cô không chỉnh tư thế từng trẻ, không bắt xếp hàng thẳng; mục tiêu là trẻ vui và muốn vận động.
Chơi ngoài trời: không chỉ là giờ ra sân
Ngoài trời cho trẻ những thứ phòng học không có: mặt đất không bằng phẳng, cỏ, cát, nước, gió, ánh sáng thay đổi, khoảng rộng để chạy. Một bé đi trên cỏ phải điều chỉnh thăng bằng liên tục; một bé xúc cát vào xô đang tập vận động tinh và ước lượng; một bé đuổi theo bong bóng đang chạy đổi hướng. Đó là những bài vận động mà không trò chơi trong nhà nào thay thế được.
Chương trình nhà trẻ có hoạt động dạo chơi, chơi ngoài trời trong chế độ sinh hoạt hằng ngày khi thời tiết cho phép. Trong khí hậu nóng ẩm của Thành phố Hồ Chí Minh, lớp thường chọn thời điểm mát trong ngày, chỗ có bóng râm, và chuẩn bị nước uống, mũ. Ngày mưa, phần vận động chuyển vào phòng vận động hoặc hành lang rộng.
Ở ngoài trời, vai trò của cô chủ yếu là để ý an toàn và gợi mở: đặt thêm vài quả bóng, một tấm vải để chui, một xô nước để rót, rồi lùi lại. Trẻ tự tìm cách chơi, tự thử sức. Những lần trẻ tự leo được lên một khối mút sau nhiều lần trượt xuống là bài học về kiên trì không ai dạy bằng lời được.
An toàn mà không bọc trẻ quá kỹ
Trẻ tập đi thì sẽ ngã, tập leo thì sẽ trượt. Mục tiêu của lớp không phải là trẻ không bao giờ ngã, mà là trẻ không bị thương nặng và vẫn được thử sức. Những nguyên tắc lớp nhà trẻ thường áp dụng:
- Sàn, thảm, đệm mềm ở khu vận động; độ cao leo trèo thấp, vừa tầm trẻ nhà trẻ.
- Đồ chơi và vật dụng đủ to để không nuốt hoặc nhét vào mũi, tai được; kiểm tra định kỳ đồ hỏng, cạnh sắc.
- Khu vận động tách khỏi lối đi lại, tránh trẻ chạy va vào nhau hoặc vào bạn nhỏ hơn.
- Cô đứng gần ở những vận động mới, giúp vừa đủ (đỡ tay, đưa điểm tựa), không bế trẻ lên đích thay trẻ.
- Để trẻ tự quyết định có thử hay không; không ép trẻ sợ phải leo, không cấm trẻ tự tin trong giới hạn an toàn.
- Trẻ ngã nhẹ được cô đến gần, gọi tên cảm xúc, kiểm tra, rồi khuyến khích thử lại khi trẻ sẵn sàng; chấn thương thật được xử lý và báo gia đình theo quy trình của trường.
Phụ huynh đôi khi lo khi thấy con về có vết trầy nhỏ ở đầu gối. Ở tuổi tập đi, tập chạy, đó là chuyện thường gặp. Điều nên hỏi là lớp có báo lại không, có ghi nhận chỗ dễ ngã để sửa môi trường không, và vết thương có được chăm sóc đúng không.
Phụ huynh hỏi gì để hiểu phần vận động của lớp
Phần vận động ít khi hiện rõ trên kế hoạch tuần như các hoạt động khác, nên phụ huynh thường không biết con được vận động bao nhiêu và vận động gì. Những câu hỏi dưới đây giúp cuộc trao đổi với cô cụ thể hơn:
- Trong một ngày, con có những khoảng vận động nào: buổi sáng theo nhạc, chơi tập vận động, ngoài trời, phòng vận động; ngày mưa thì thay bằng gì.
- Lớp đang tập vận động cơ bản nào trong tuần này, và con làm được tới đâu so với đầu tháng.
- Ở góc chơi có những đồ gì cho bàn tay tập: hạt xâu, khối xếp, đất nặn, hộp có nắp vặn.
- Con thích và né loại vận động nào; có điều gì cô thấy cần để ý thêm không.
- Khi con ngã hay va chạm ở lớp, trường báo lại gia đình theo cách nào.
- Giờ ngồi một chỗ trong ngày, như ngồi ăn, ngồi nghe kể chuyện, thường kéo dài bao lâu, và con có được đứng dậy đi lại khi đã đủ không.
Câu trả lời tốt thường đi kèm ví dụ về chính con, như "tuần này con đã tự leo lên được bậc thứ ba" hay "con thích xâu hạt nhưng còn ngại chui qua đường hầm". Đó cũng là dấu hiệu cô đang quan sát phần vận động của từng trẻ, không chỉ cho cả lớp chạy nhảy cho vui.
Câu hỏi thường gặp
Con 15 tháng chưa đi được có đáng lo không?
Theo nghiên cứu chuẩn vận động của Tổ chức Y tế Thế giới, khoảng bình thường để trẻ tự đi kéo dài tới gần mười tám tháng. Con 15 tháng chưa đi nhưng bò tốt, đứng vịn, đi men là chuyện thường gặp. Nếu gần mười tám tháng vẫn chưa đi, nên hỏi bác sĩ nhi.
Ở nhà trẻ trẻ vận động bao nhiêu là đủ?
Hướng dẫn năm 2019 của Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị trẻ 1–2 tuổi và 3–4 tuổi có ít nhất 180 phút vận động mỗi ngày với nhiều cường độ khác nhau, rải đều trong ngày. Con số này tính cả vận động ở lớp, ở nhà và trên đường, không phải chỉ giờ thể dục.
Con hay ngã hơn các bạn thì có sao không?
Trẻ mới tập đi, tập chạy ngã nhiều là bình thường, và trẻ mạnh dạn thử sức thường ngã nhiều hơn. Nếu con ngã nhiều bất thường, hay vấp một bên chân, vận động hai bên cơ thể khác hẳn nhau, hoặc mất kỹ năng đã có, nên trao đổi với cô và đưa con đi khám.
Trời nắng nóng lớp có cho trẻ chơi ngoài trời không?
Lớp thường chọn thời điểm mát trong ngày và chỗ có bóng râm, có nước uống, mũ, và rút ngắn thời gian khi trời quá nóng. Khi thời tiết không phù hợp, phần vận động chuyển vào phòng hoặc khu trong nhà. Phụ huynh có thể hỏi trường lịch chơi ngoài trời cụ thể của lớp.
Có nên cho con học thêm bơi hay thể thao từ hai tuổi không?
Ở tuổi nhà trẻ, điều cần nhất là nhiều cơ hội vận động tự do, đa dạng mỗi ngày. Lớp kỹ năng riêng không bắt buộc. Riêng an toàn dưới nước, trẻ nhỏ luôn cần người lớn giám sát sát cạnh, kể cả khi đã học làm quen với nước.
Con chưa cầm bút đúng tư thế lúc ba tuổi có sao không?
Không sao. Trẻ nhà trẻ thường cầm bút bằng cả nắm tay hoặc nhiều ngón, tư thế cầm bút chín muồi hơn dần trong những năm mẫu giáo. Lớp nhà trẻ ưu tiên làm khoẻ bàn tay qua nặn, xé, xâu, vặn, thay vì luyện cầm bút sớm.