Hoạt động với đồ vật là hoạt động chủ đạo của trẻ khoảng 1–3 tuổi: trẻ hiểu thế giới bằng cách cầm, lắc, mở, đóng, lồng, xếp, đổ vào lấy ra và dùng đồ vật đúng công dụng. Ở nhà trẻ, đây là con đường chính của lĩnh vực nhận thức. Trẻ học màu, hình, to – nhỏ, một – nhiều, trong – ngoài qua đồ vật thật trước khi biết gọi tên, và lớp học được bố trí thành các góc với đồ chơi chọn theo mục tiêu để trẻ tự khám phá mỗi ngày.
Phụ huynh nhìn vào lớp nhà trẻ đôi khi thấy lạ: rổ nắp chai, hộp có lỗ, cốc nhựa xếp chồng, quả thông, thìa gỗ, những thứ trông giống đồ trong bếp hơn đồ chơi. Đó là chủ ý. Bài này giải thích cơ sở của hoạt động với đồ vật, trẻ học những khái niệm gì qua nó, lớp có những góc nào, đồ chơi được chọn và thay ra sao, và an toàn được giữ thế nào khi trẻ còn cho mọi thứ vào miệng.
Vì sao đồ vật là "giáo trình" của trẻ dưới ba tuổi
Tâm lý học phát triển theo trường phái Vygotsky, Leontiev và Elkonin chia tuổi thơ thành các giai đoạn theo hoạt động chủ đạo, tức hoạt động kéo theo những thay đổi lớn nhất trong tâm lý của trẻ ở giai đoạn đó. Với trẻ dưới một tuổi là giao lưu cảm xúc với người lớn; với trẻ khoảng một đến ba tuổi là hoạt động với đồ vật; với trẻ mẫu giáo là trò chơi đóng vai. Chương trình nhà trẻ của Việt Nam viết nội dung giáo dục dựa khá rõ trên cách chia này.
Điểm cốt lõi là trẻ không chỉ chơi với đồ vật mà học cách dùng đồ vật theo lối con người dùng: cái thìa để xúc, cái lược để chải, cái cốc để uống. Người lớn là người trao lại những cách dùng đó, bằng làm mẫu và bằng lời. Khi trẻ cầm lược chải cho búp bê, trẻ đã chuyển một hành động từ đồ vật này sang đối tượng khác, và từ đó đi dần tới chơi giả vờ ở cuối tuổi nhà trẻ.
Jean Piaget, từ một hướng khác, cũng mô tả hai năm đầu là giai đoạn cảm giác – vận động, khi trí khôn của trẻ hình thành qua hành động trên vật. Trẻ khám phá rằng đồ vật vẫn tồn tại khi bị che khuất, rằng đẩy thì vật lăn, thả thì vật rơi. Hai hướng lý thuyết khác nhau nhưng gặp nhau ở một kết luận thực tế: trẻ nhỏ cần nhiều đồ vật thật để thao tác, và cần người lớn ở bên để gọi tên, mở rộng điều trẻ khám phá.
Trẻ học những khái niệm gì qua đồ vật
Đồ vật vẫn còn khi bị giấu. Trò úp khăn lên quả bóng rồi tìm, thả bi vào ống rồi chờ bi lăn ra đầu kia. Hiểu được điều này cũng giúp trẻ yên tâm hơn rằng bố mẹ đi rồi sẽ quay lại.
Nguyên nhân và kết quả. Bấm thì kêu, đẩy thì lăn, lắc thì có tiếng. Trẻ lặp lại một hành động nhiều lần để kiểm tra, và người lớn hay nhầm đó là phá.
To – nhỏ, trong – ngoài, trên – dưới. Lồng cốc, bỏ đồ vào hộp, xếp khối lên nhau. Trẻ cảm nhận được khái niệm bằng tay rất lâu trước khi dùng đúng từ.
Màu và hình. Ở cuối tuổi nhà trẻ, trẻ bắt đầu chọn đồ theo một màu cơ bản, phân biệt tròn và vuông khi thả vào lỗ. Chương trình nhà trẻ đặt mục tiêu ở mức nhận biết, chưa đòi gọi tên đủ các màu.
Một và nhiều. Một quả cam, nhiều quả cam; một cái bát, nhiều cái bát. Đây là khái niệm số lượng đầu tiên, chưa phải đếm.
Phân loại và ghép đôi. Xếp tất cả con vật vào một rổ, ghép chiếc tất với chiếc tất giống nó, cất cốc vào chỗ có hình cái cốc. Từ đây trẻ tập nhìn ra điểm giống nhau giữa các vật.
Đặc điểm cảm giác. Cứng – mềm, nhẵn – ráp, nặng – nhẹ, nóng – lạnh vừa phải. Đồ vật làm từ nhiều chất liệu khác nhau cho trẻ nhiều thông tin hơn hẳn đồ nhựa cùng một kiểu.
Các góc chơi thường có ở lớp nhà trẻ
Mỗi lớp bố trí khác nhau tuỳ diện tích và độ tuổi, nhưng thường có những góc dưới đây. Đồ chơi được để trên kệ thấp, ít và rõ, để trẻ tự lấy và tự cất được:
| Góc | Đồ dùng thường có | Phục vụ mục tiêu gì |
|---|---|---|
| Góc hoạt động với đồ vật | Hộp thả hình, cốc lồng, khối xếp, hạt xâu to, hộp nắp vặn | Nhận thức, vận động tinh, phối hợp tay mắt |
| Góc gia đình, bế em | Búp bê, giường nhỏ, nồi, bát, thìa, khăn | Dùng đồ vật đúng công dụng, chơi giả vờ, ngôn ngữ |
| Góc sách | Sách tranh cứng, sách vải, tranh to, gối ngồi | Ngôn ngữ, làm quen sách, chỗ yên tĩnh |
| Góc vận động | Đệm, vòm chui, bậc thấp, bóng, xe đẩy | Vận động thô, thăng bằng |
| Góc âm nhạc, tạo hình | Xắc xô, phách, trống nhỏ, sáp to, đất nặn mềm | Thẩm mỹ, cảm nhận âm thanh và chất liệu |
| Góc khám phá | Chậu cát, nước, hạt to, lá cây, đồ dùng thật cỡ nhỏ | Khám phá cảm giác, nguyên nhân kết quả |
Ở lớp 12–24 tháng, góc hoạt động với đồ vật và góc vận động thường chiếm nhiều chỗ nhất. Ở lớp 24–36 tháng, góc gia đình và góc đóng vai được mở rộng dần vì chơi giả vờ phát triển mạnh. Đồ chơi được thay theo chủ đề và theo quan sát của cô về những gì trẻ đang quan tâm. Mỗi góc giữ số đồ vừa phải: quá nhiều đồ làm trẻ chuyển từ món này sang món khác liên tục mà không chơi sâu món nào.
Đồ chơi mở, đồ vật thật và giỏ đồ khám phá
Đồ chơi mở là đồ chơi không có một cách dùng duy nhất: khối gỗ, cốc, khăn vải, hộp, ống. Một khối gỗ có thể được xếp, đập, lăn, cho vào hộp, làm điện thoại. Ngược lại, nhiều đồ chơi bấm nút phát nhạc chỉ có một cách dùng, trẻ bấm vài lần rồi chán. Lớp nhà trẻ ưu tiên đồ chơi mở vì chúng để trẻ làm chủ, và vì một bộ đồ chơi mở dùng được cho cả trẻ mười hai tháng lẫn ba mươi tháng theo những cách khác nhau.
Nhà giáo dục người Anh Elinor Goldschmied đã phổ biến hai dạng hoạt động dùng đồ vật thật cho trẻ nhỏ. Với trẻ còn ngồi, đó là giỏ đồ khám phá gồm nhiều đồ dùng hằng ngày làm từ chất liệu tự nhiên. Với trẻ đã đi, đó là chơi khám phá với nhiều vật chứa và vật nhỏ để đổ vào, lấy ra, xếp hàng, mà bà gọi là chơi heuristic. Ý tưởng chung là trẻ tự tìm hiểu, người lớn ngồi gần quan sát, ít can thiệp. Nhiều lớp nhà trẻ ở Việt Nam dùng những ý tưởng này trong góc khám phá mà không cần gọi tên.
Đồ vật thật cỡ nhỏ, như chổi nhỏ, giỏ, thìa gỗ, bình tưới, cũng là đồ chơi tốt vì trẻ tuổi này muốn làm như người lớn. Dĩ nhiên, đồ thật trong lớp phải được chọn qua tiêu chí an toàn: không sắc, không vỡ thành mảnh, không quá nhỏ, không có hoá chất. Khi đã chọn kỹ, chúng thường được trẻ dùng lâu hơn nhiều so với đồ chơi đắt tiền, vì trẻ đang tập làm những việc thật của người lớn quanh mình.
An toàn đồ chơi khi trẻ còn cho mọi thứ vào miệng
Trẻ nhà trẻ khám phá bằng miệng nhiều, nên an toàn đồ chơi là một phần của học vụ chứ không chỉ là việc của bộ phận mua sắm. Những nguyên tắc chung mà lớp nhà trẻ áp dụng:
- Không dùng vật nhỏ có thể nuốt hoặc nhét vào mũi, tai; với trẻ dưới ba tuổi, các chi tiết nhỏ là nguy cơ hóc dị vật hàng đầu.
- Tuyệt đối không dùng pin cúc áo và nam châm nhỏ ở nơi trẻ với tới; đồ chơi dùng pin phải có nắp vặn vít.
- Đồ chơi bán tại Việt Nam phải đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn đồ chơi trẻ em và có dấu hợp quy CR; nhà trường nên kiểm thông tin này khi mua.
- Dây, dải ruy băng dài, túi nilon không để trong khu chơi của trẻ.
- Kiểm tra đồ chơi định kỳ để loại đồ nứt, vỡ, bong sơn, cạnh sắc; đồ gỗ không có dằm.
- Vệ sinh đồ chơi thường xuyên, nhất là đồ trẻ hay ngậm, và tách riêng đồ của trẻ đang ốm khi cần.
- Đồ vật tự nhiên như quả thông, vỏ ốc, lá cây được chọn kỹ, đủ to, sạch, và chỉ dùng khi cô ngồi gần.
Phụ huynh muốn mang đồ chơi từ nhà vào lớp nên hỏi trước quy định của lớp. Nhiều lớp nhà trẻ hạn chế đồ chơi riêng để tránh tranh giành và để kiểm soát an toàn, nhưng cho phép một đồ vật quen giúp trẻ yên tâm, như chiếc khăn hay con thú bông nhỏ cho giờ ngủ.
Hiểu lầm hay gặp: dạy nhận biết bằng thẻ hình
Thẻ hình in màu sắc, con vật, chữ cái được bán rất nhiều và quảng cáo là giúp trẻ "thông minh sớm". Trẻ hai tuổi có thể thuộc được rất nhiều thẻ và chỉ đúng khi được hỏi. Nhưng biết chỉ vào hình con bò trên thẻ khác xa với hiểu con bò là gì: to cỡ nào, kêu ra sao, sống ở đâu, sờ vào thấy thế nào. Ở tuổi nhà trẻ, chiều sâu của trải nghiệm quan trọng hơn số lượng tên gọi.
Chương trình nhà trẻ hướng tới nhận biết qua vật thật, mô hình, tranh to gắn với trải nghiệm. Muốn trẻ biết quả cam, lớp mang quả cam thật vào, cho trẻ sờ vỏ, ngửi mùi, xem cô bóc, nếm một múi. Muốn trẻ biết màu xanh, lớp tìm những thứ màu xanh trong phòng, ngoài sân. Thẻ và tranh có chỗ của chúng, nhưng là để nhắc lại điều trẻ đã trải nghiệm, không phải để thay thế.
Một hiểu lầm khác là đo sự thông minh của trẻ nhà trẻ bằng việc biết gọi tên bao nhiêu màu, đếm được tới bao nhiêu. Những thứ đó dễ đếm nên dễ được khoe. Điều khó thấy hơn nhưng có giá trị hơn là trẻ có tò mò không, có kiên trì thử lại khi khối đổ không, có tìm cách khác khi một cách không được không. Các nghiên cứu về năng lực tự điều chỉnh và động cơ học tập sớm đều cho thấy những phẩm chất này có ý nghĩa lâu dài với việc học sau này.
Câu hỏi thường gặp
Con hay đổ đồ chơi ra khỏi rổ rồi bỏ đi, có nên cấm không?
Đổ ra, bỏ vào là một kiểu khám phá rất phổ biến ở tuổi này, giúp trẻ hiểu trong và ngoài, đầy và rỗng. Thay vì cấm, lớp cho trẻ những vật chứa và vật nhỏ an toàn để đổ, rồi cùng trẻ cất lại sau khi chơi. Cất đồ cũng là một hoạt động học.
Ở nhà có cần mua nhiều đồ chơi giống lớp không?
Không cần. Nhiều đồ dùng sẵn trong nhà như nồi nhỏ, hộp có nắp, thìa gỗ, khăn, cốc nhựa đã là đồ chơi tốt, miễn là an toàn. Ít đồ chơi được để gọn, thay vòng dần mỗi tuần thường hấp dẫn trẻ hơn một thùng đầy đồ chơi để cùng lúc.
Trẻ hai tuổi đã cần biết gọi tên màu chưa?
Chương trình nhà trẻ đặt mục tiêu ở mức nhận biết, tức chọn được đồ theo một vài màu cơ bản khi được yêu cầu. Gọi tên chính xác các màu thường đến muộn hơn, nhiều trẻ chỉ làm được ở tuổi mẫu giáo. Con chưa gọi tên đúng màu lúc hai tuổi là bình thường.
Đồ chơi điện tử, đồ chơi có màn hình có dùng ở lớp nhà trẻ không?
Lớp nhà trẻ ưu tiên đồ chơi mở và đồ vật thật. Đồ chơi có màn hình không phù hợp với khuyến nghị hạn chế thời gian màn hình cho trẻ dưới ba tuổi. Đồ chơi bấm nút phát âm thanh có thể có, nhưng chỉ là phần nhỏ.
Có nên cho con chơi một mình với giỏ đồ thật ở nhà không?
Có thể, nếu đồ đã được chọn an toàn: đủ to để không nuốt được, không sắc, không vỡ. Người lớn vẫn nên ngồi gần để quan sát, nhất là khi trẻ còn hay cho đồ vào miệng. Không cần hướng dẫn nhiều, để con tự khám phá là đúng tinh thần.
Lớp thay đồ chơi bao lâu một lần?
Không có quy định cố định. Đồ chơi thường được bổ sung, thay theo chủ đề của tuần, tháng và theo quan sát của cô về những gì trẻ đang quan tâm. Một số đồ chơi cơ bản như khối, cốc, búp bê được giữ lâu dài vì trẻ quay lại với chúng theo những cách mới.