Theo Luật Giáo dục 2019, giáo dục mầm non nhằm phát triển toàn diện trẻ em về thể chất, tình cảm, trí tuệ, thẩm mỹ, hình thành những yếu tố đầu tiên của nhân cách và chuẩn bị cho trẻ vào học lớp một. Chương trình giáo dục mầm non cụ thể hoá mục tiêu đó thành mục tiêu riêng cho nhà trẻ, cho mẫu giáo, rồi thành nội dung và kết quả mong đợi theo từng độ tuổi.
Câu mục tiêu ngắn, nhưng mỗi vế có hệ quả rất thực tế: "toàn diện" nghĩa là không lĩnh vực nào được bỏ hay bị đẩy lên trên hết; "yếu tố đầu tiên của nhân cách" nghĩa là thói quen, cảm xúc, cách cư xử là việc của giáo dục chứ không chỉ của gia đình; "chuẩn bị vào lớp một" nghĩa là chuẩn bị tâm thế và năng lực nền, không phải học trước chữ và số. Dưới đây là cách đọc từng vế và cách nhận ra một mục tiêu đang được thực hiện trong lớp.
Mục tiêu nằm ở đâu trong hệ thống văn bản
Luật Giáo dục 2019 (Luật số 43/2019/QH14) dành một mục riêng cho giáo dục mầm non. Luật xác định giáo dục mầm non thực hiện việc nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục trẻ em từ 3 tháng tuổi đến 6 tuổi, nêu mục tiêu, yêu cầu về nội dung và phương pháp, và giao Bộ trưởng ban hành chương trình. Mục tiêu ở tầng luật là đích chung cho cả bậc học.
Tầng thứ hai là chương trình giáo dục mầm non. Chương trình viết lại mục tiêu thành mục tiêu của giáo dục nhà trẻ và mục tiêu của giáo dục mẫu giáo, với cách diễn đạt sát độ tuổi hơn. Tầng thứ ba là kết quả mong đợi theo từng nhóm tuổi trong từng lĩnh vực, nơi mục tiêu đã thành những biểu hiện cụ thể có thể quan sát. Tầng cuối cùng nằm ở trường: mục tiêu năm học, mục tiêu chủ đề, mục tiêu của từng hoạt động mà giáo viên ghi trong kế hoạch.
Đọc theo chiều ngược lại cũng là cách tốt để kiểm một hoạt động: mục tiêu của hoạt động sáng nay nối lên kết quả mong đợi nào, kết quả mong đợi đó thuộc lĩnh vực nào, và lĩnh vực ấy phục vụ vế nào của mục tiêu trong luật.
Đọc từng vế của câu mục tiêu
Thể chất. Không chỉ là chiều cao cân nặng. Trong chương trình, thể chất gồm dinh dưỡng và sức khoẻ, vận động thô (chạy, nhảy, leo), vận động tinh (cầm bút, xé dán, cài cúc), và thói quen tự phục vụ như tự ăn, tự rửa tay, tự đi vệ sinh. Một đứa trẻ tự mặc được áo là một mục tiêu thể chất đã đạt.
Tình cảm. Trẻ nhận biết và gọi tên được cảm xúc của mình, bắt đầu hiểu cảm xúc của người khác, gắn bó an toàn với người chăm sóc, biết chờ đến lượt. Vế này đặt nền cho lĩnh vực tình cảm và kỹ năng xã hội của chương trình.
Trí tuệ. Ở tuổi mầm non, trí tuệ được hiểu là tò mò, quan sát, so sánh, đặt câu hỏi, tìm cách giải quyết vấn đề đơn giản, và ngôn ngữ để nói ra điều mình nghĩ. Nó tương ứng hai lĩnh vực nhận thức và ngôn ngữ, không đồng nghĩa với số lượng chữ cái hay phép tính trẻ thuộc.
Thẩm mỹ. Trẻ cảm nhận cái đẹp trong thiên nhiên, âm nhạc, tranh vẽ, và được tự thể hiện bằng vẽ, nặn, hát, múa theo cách riêng. Mục tiêu nằm ở việc trẻ thích và dám biểu đạt, không ở sản phẩm giống mẫu.
Yếu tố đầu tiên của nhân cách. Lễ phép, biết chia sẻ, có trách nhiệm với đồ dùng của mình, trung thực với chuyện nhỏ. Đây là vế dễ bị bỏ qua khi người lớn chỉ đếm "con học được gì", nhưng lại là phần chương trình nói rõ là việc của trường.
Chuẩn bị vào lớp một. Tâm thế sẵn sàng: muốn đi học, ngồi tập trung được một lúc, nghe và làm theo hướng dẫn, tự lo đồ dùng, cầm bút đúng, có hứng thú với chữ và số. Chương trình không yêu cầu trẻ biết đọc, biết viết trước khi vào lớp một.
Mục tiêu nhà trẻ và mục tiêu mẫu giáo khác nhau thế nào
Câu mục tiêu của hai phần gần như song song: cả hai đều nói giúp trẻ phát triển hài hoà về thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm, kỹ năng xã hội và thẩm mỹ; riêng phần mẫu giáo thêm vế chuẩn bị cho trẻ vào học ở tiểu học. Chỗ khác nằm ở cách mục tiêu được chia ra bên dưới. Ngày của trẻ nhà trẻ xoay quanh chăm sóc, nên mục tiêu giáo dục gắn vào từng lúc thay tã, ăn, ngủ, chơi với đồ vật: biết dùng đồ vật quen thuộc, hiểu và nói câu ngắn, thích gần gũi người khác. Ở tuổi này tình cảm, kỹ năng xã hội và thẩm mỹ đan vào nhau rất chặt, nên phần nhà trẻ gộp chúng thành một lĩnh vực và chỉ có bốn lĩnh vực.
Ở phần mẫu giáo, năm lĩnh vực được tách riêng, và vế chuẩn bị vào lớp một trở thành trọng tâm của năm cuối. Trẻ mẫu giáo chơi có luật, chơi đóng vai, chơi theo nhóm, nên mục tiêu xã hội như hợp tác, thương lượng, giải quyết mâu thuẫn được đặt ra rõ hơn. Trẻ cũng bắt đầu làm quen có chủ đích với biểu tượng toán học, với chữ viết và sách.
Hai phần không phải hai bậc tách rời. Kết quả mong đợi ở 36 tháng được viết để nối thẳng sang 3–4 tuổi, nên một lớp chuyển từ nhà trẻ lên mẫu giáo vẫn đi tiếp trên cùng một đường, chỉ là đường rộng ra.
Từ mục tiêu tới một hoạt động cụ thể
Ví dụ dưới đây là một chuỗi giả định ở lớp 4–5 tuổi, để thấy mục tiêu trong luật xuống tới việc trẻ làm buổi sáng như thế nào:
| Tầng | Nội dung (ví dụ giả định) |
|---|---|
| Mục tiêu trong luật | Phát triển toàn diện về thể chất |
| Lĩnh vực trong chương trình | Phát triển thể chất, phần vận động tinh và tự phục vụ |
| Kết quả mong đợi theo tuổi | Trẻ phối hợp được cử động bàn tay, ngón tay trong một số hoạt động |
| Mục tiêu chủ đề của lớp | Trẻ tự chuẩn bị đồ dùng cho bữa ăn và hoạt động góc |
| Hoạt động trong ngày | Trẻ tự rót nước từ bình nhỏ, cài nút áo khoác trước giờ ra sân, xâu hạt ở góc chơi |
| Giáo viên quan sát | Trẻ làm được đến đâu, cần hỗ trợ ở thao tác nào, để điều chỉnh tuần sau |
Chuỗi này cũng cho thấy vì sao một hoạt động tốt thường chạm nhiều lĩnh vực một lúc: rót nước là thể chất, nhưng chờ lượt dùng bình là kỹ năng xã hội, và nói "con rót đầy rồi" là ngôn ngữ. Đó là tinh thần tích hợp mà chương trình đề cao.
Những cách hiểu lệch mục tiêu thường gặp
Mục tiêu nói rõ "toàn diện", nhưng trên thực tế nó hay bị bẻ lệch theo kỳ vọng của người lớn:
- Đẩy trí tuệ lên trên hết. Đo trường bằng số chữ, số phép tính trẻ thuộc khiến các lĩnh vực khác bị cắt giờ, nhất là vận động ngoài trời và chơi tự do.
- Coi chăm sóc là việc giữ trẻ. Bữa ăn, giấc ngủ, vệ sinh có mục tiêu giáo dục riêng (tự lập, nề nếp, giao tiếp); làm thay trẻ cho nhanh là bỏ lỡ mục tiêu.
- Đánh đồng thẩm mỹ với sản phẩm đẹp. Tranh tô theo mẫu cho giống nhau trông đẹp trên tường, nhưng mục tiêu thẩm mỹ là trẻ được tự biểu đạt.
- Hiểu "chuẩn bị vào lớp một" là dạy trước lớp một. Chuẩn bị là tâm thế và năng lực nền; dạy trước chương trình tiểu học làm trẻ dễ chán khi vào lớp thật.
- Bỏ quên nhân cách vì khó đo. Lễ phép, chia sẻ, trung thực không hiện ra trong bài kiểm tra nào, nhưng chương trình đặt nó ngang các vế khác.
Phụ huynh có thể dùng danh sách này để tự kiểm kỳ vọng của mình trước khi kiểm trường.
Mục tiêu chung, nhưng mỗi trẻ đi một nhịp
Một hiểu lầm dễ gặp là coi mục tiêu như vạch đích mà mọi trẻ phải chạm cùng lúc. Nghiên cứu về phát triển trẻ em từ lâu đã ghi nhận rằng các mốc như đi vững, nói câu, tự đi vệ sinh xuất hiện trong một khoảng tuổi khá rộng, và một đứa trẻ có thể đi trước ở mặt này, đi chậm ở mặt khác mà vẫn phát triển bình thường. Chương trình phản ánh điều đó bằng cách viết kết quả mong đợi theo độ tuổi chứ không theo tháng, và bằng nguyên tắc tôn trọng sự khác biệt của từng trẻ.
Trong lớp, điều này có nghĩa là cùng một hoạt động nhưng giáo viên đặt kỳ vọng khác nhau cho từng trẻ. Khi cả lớp xếp hình, một trẻ được khuyến khích xếp theo mẫu ba khối, trẻ khác được rủ thử xếp cao hơn và đếm số tầng. Mục tiêu chung không đổi; độ khó được chỉnh cho vừa tầm, đúng với ý "vùng phát triển gần" mà nhà tâm lý học Vygotsky mô tả: trẻ học tốt nhất ở việc hơi khó hơn sức mình một chút khi có người lớn hay bạn đỡ.
Với phụ huynh, cách nhìn này giúp bớt lo khi so con với con nhà hàng xóm. Điều đáng để ý là xu hướng: con có tiến lên so với chính con mấy tháng trước không. Nếu một mặt nào đó chững lại kéo dài, hoặc nhiều mặt cùng chậm rõ so với độ tuổi, đó là lúc trao đổi với giáo viên và cân nhắc gặp chuyên gia, chứ không phải lúc tăng giờ học thêm.
Mục tiêu trong học vụ của nhà trường
Ở Global Star School, theo trang học vụ, mục tiêu của từng lớp được viết từ mục tiêu độ tuổi tương ứng trong chương trình quốc gia: Tiny Star và Shining Star bám mục tiêu nhà trẻ, Rising Star, Glowing Star và Super Star bám mục tiêu mẫu giáo theo từng năm. Phần nhà trường thêm vào, gồm phương pháp Global Nexus và hoạt động song ngữ, phải phục vụ các vế của mục tiêu chung chứ không thêm một đích riêng khiến lĩnh vực nào đó bị lấn giờ.
Khi trao đổi với giáo viên chủ nhiệm, câu hỏi hữu ích nhất cho phụ huynh không phải "con đã học được gì" mà là "tháng này lớp hướng tới mục tiêu nào, con đang ở đâu so với mục tiêu đó, và ở nhà nên hỗ trợ việc gì". Câu hỏi đó buộc cả hai bên nói bằng ngôn ngữ của mục tiêu, thay vì ngôn ngữ của điểm số.
Câu hỏi thường gặp
Mục tiêu giáo dục mầm non có thay đổi khi Luật Giáo dục 2019 thay luật năm 2005 không?
Về tinh thần thì tương tự: cả hai đều nói phát triển về thể chất, tình cảm, trí tuệ, thẩm mỹ, hình thành yếu tố đầu tiên của nhân cách, chuẩn bị vào lớp một. Câu chữ của Luật 2019 thêm hai chữ "toàn diện", nhấn mạnh rằng không vế nào được đặt lên trên các vế còn lại.
Mục tiêu có yêu cầu trẻ năm tuổi biết đọc không?
Không. Mục tiêu nói chuẩn bị cho trẻ vào học lớp một, và chương trình mẫu giáo chỉ nói đến làm quen với chữ viết, hứng thú với sách, nhận biết một số kí hiệu. Biết đọc, biết viết là mục tiêu của tiểu học. Việc ép trẻ đọc sớm không nằm trong yêu cầu và có thể làm trẻ sợ chữ.
Vì sao nhân cách lại được đưa vào mục tiêu của trường chứ không để gia đình lo?
Vì trẻ mầm non dành phần lớn ngày ở trường, trong một tập thể với bạn và cô, nên đó là nơi thói quen xã hội được hình thành rất nhanh. Luật đặt nhân cách vào mục tiêu để trường phải có kế hoạch cho nó, đồng thời phối hợp với gia đình chứ không thay gia đình.
Một trường nói "phát triển tư duy" có trái với mục tiêu toàn diện không?
Không trái nếu tư duy là một điểm nhấn được đặt trong khung đủ năm lĩnh vực. Chỉ trở thành vấn đề khi điểm nhấn đó lấy mất thời gian vận động, chơi, chăm sóc, hoặc khi trường đo trẻ chỉ bằng thành tích nhận thức. Nên hỏi trường lịch một ngày chia thời gian ra sao.
Mục tiêu có giống nhau cho trẻ có nhu cầu đặc biệt không?
Mục tiêu chung giống nhau, nhưng chương trình và các văn bản về giáo dục hoà nhập cho phép điều chỉnh mục tiêu, nội dung cho từng trẻ theo kế hoạch giáo dục cá nhân. Đánh giá chuyên sâu và hỗ trợ can thiệp là việc của chuyên gia, trường mầm non phối hợp chứ không tự chẩn đoán.
Phụ huynh xem mục tiêu tháng của lớp ở đâu?
Thường giáo viên công khai kế hoạch tháng hoặc kế hoạch chủ đề ở bảng tin lớp hay qua kênh liên lạc với phụ huynh. Nếu không thấy, phụ huynh có quyền hỏi giáo viên chủ nhiệm; mục tiêu của lớp là thông tin học vụ phụ huynh nên được biết.