Trong chương trình nhà trẻ, lĩnh vực tình cảm, kỹ năng xã hội và thẩm mỹ là nơi trẻ 1–3 tuổi học cảm thấy an toàn với người lớn ngoài gia đình, nhận ra và gọi tên vài cảm xúc, đi từ chơi một mình, chơi cạnh bạn tới chơi cùng bạn, chờ lượt và làm theo vài quy tắc nhóm; đồng thời được nghe nhạc, hát theo, vận động theo nhịp, di màu, nặn, xé dán theo ý mình. Lĩnh vực này gộp chung vì ở tuổi nhà trẻ, cảm xúc thẩm mỹ chưa tách khỏi cảm xúc và quan hệ nói chung.
Đây là lĩnh vực khó thấy kết quả nhất nhưng lại là nền của mọi lĩnh vực khác. Một bé chưa yên tâm với cô sẽ không chơi, không thử, không nói. Một bé chưa biết làm gì khi tức giận sẽ đẩy, cắn, giật. Bài này đi qua những gì lớp học làm với cảm xúc và quan hệ của trẻ, cách cô xử lý những va chạm rất thường gặp như tranh đồ chơi, và vì sao âm nhạc, tạo hình ở nhà trẻ coi trọng quá trình hơn sản phẩm. Nề nếp sinh hoạt và cách trường giữ kỷ luật chung không thuộc phạm vi bài này.
Gắn bó an toàn là nền của mọi việc khác
Lý thuyết gắn bó do John Bowlby khởi xướng và được Mary Ainsworth phát triển qua các nghiên cứu quan sát cho thấy trẻ nhỏ dùng người chăm sóc quen thuộc như một bến an toàn: từ đó trẻ đi ra khám phá, và quay về khi sợ, mệt, buồn. Khi bến an toàn vững, trẻ khám phá mạnh dạn hơn. Ở nhà trẻ, cô là người cần trở thành bến an toàn thứ hai bên cạnh gia đình.
Điều đó lý giải vì sao những tuần đầu, mục tiêu học vụ quan trọng nhất của lĩnh vực này là trẻ tin cô. Biểu hiện rất cụ thể: trẻ để cô bế, dỗ được khi khóc, tìm cô khi có chuyện, bắt đầu rời cô một khoảng để chơi rồi quay lại nhìn. Những dấu hiệu này đáng được cô ghi lại không kém một kỹ năng vận động mới.
Gắn bó với cô không lấy mất gắn bó với gia đình. Nghiên cứu về chăm sóc trẻ ngoài gia đình cho thấy trẻ có thể có nhiều mối gắn bó cùng lúc, và chất lượng của mối gắn bó với gia đình vẫn giữ vai trò trung tâm. Một cô giữ ổn định, phản hồi nhạy với tín hiệu của trẻ, là điều kiện quan trọng để giờ ở lớp thành giờ học chứ không thành giờ chờ.
Với phụ huynh, cách nhận ra con đã có bến an toàn ở lớp thường rất đời thường: con chạy vào lớp và tìm cô, con kể tên cô ở nhà, con khóc khi chia tay bố mẹ nhưng dịu nhanh khi cô bế. Ngược lại, nếu sau nhiều tuần con vẫn hoảng sợ kéo dài mỗi sáng, thu mình cả ngày, đó là điều nên trao đổi với cô để cùng tìm nguyên nhân.
Cảm xúc: từ cảm thấy đến gọi tên được
Trẻ cảm thấy trước khi hiểu. Trẻ 12–24 tháng có đầy đủ cảm xúc vui, buồn, sợ, giận, nhưng chưa có từ để nói và chưa biết tự dịu lại. Trẻ cần người lớn giúp điều chỉnh: bế, vỗ, nói nhỏ, đưa ra khỏi chỗ ồn.
Người lớn gọi tên cảm xúc. Cô nói thay trẻ điều trẻ đang trải qua: "con đang buồn vì mẹ đi làm", "con tức vì bạn lấy xe". Nghiên cứu của John Gottman về cách cha mẹ đáp lại cảm xúc của con, mà ông gọi là huấn luyện cảm xúc, cho thấy trẻ được người lớn công nhận và gọi tên cảm xúc thường điều chỉnh cảm xúc tốt hơn về sau.
Trẻ bắt đầu dùng từ. Ở lớp 24–36 tháng, nhiều trẻ đã nói được "con buồn", "con sợ", "không thích". Cô đón nhận những câu đó, không gạt đi bằng "có gì đâu mà buồn".
Có cách để dịu lại. Một góc yên tĩnh có gối, sách; một bài hát quen; được ôm. Trẻ tuổi này chưa tự làm được, nhưng lặp lại nhiều lần thì trẻ bắt đầu tự tìm đến những cách đó.
Nhận ra cảm xúc của bạn. Cô chỉ cho trẻ thấy: "bạn đang khóc, bạn đau tay". Đây là bước đầu của đồng cảm, chưa phải đòi trẻ xin lỗi hay chia sẻ khi chưa hiểu vì sao.
Từ chơi một mình tới chơi cùng bạn
Năm 1932, nhà nghiên cứu Mildred Parten ở Viện Phúc lợi Trẻ em thuộc Đại học Minnesota mô tả các kiểu chơi xã hội ở trẻ nhỏ theo mức độ tham gia với bạn. Các nghiên cứu về sau cho thấy trẻ không đi qua các kiểu này theo một trật tự cứng mà chuyển qua lại, nhưng khung này vẫn hữu ích để hiểu trẻ nhà trẻ:
| Kiểu chơi | Trông như thế nào | Thường thấy ở nhà trẻ | Cô làm gì |
|---|---|---|---|
| Chơi một mình | Trẻ chơi đồ của mình, không để ý bạn | Rất phổ biến ở lớp 12–24 tháng | Tôn trọng, không ép chơi chung |
| Đứng xem | Trẻ nhìn bạn chơi, có khi nói chuyện, không tham gia | Phổ biến khi trẻ mới vào hoặc nhút nhát | Để trẻ xem đủ, mời nhẹ khi trẻ đến gần |
| Chơi cạnh nhau | Hai trẻ chơi giống nhau, cạnh nhau, ít trao đổi | Kiểu chơi đặc trưng của tuổi nhà trẻ | Chuẩn bị đủ đồ chơi giống nhau để tránh tranh |
| Chơi kết hợp | Trẻ chơi cùng nhau, trao đồ, bắt chước nhau, chưa phân vai | Bắt đầu xuất hiện ở lớp 24–36 tháng | Gợi ý trò chơi đôi, lăn bóng cho nhau |
| Chơi hợp tác | Có mục tiêu chung, phân vai | Hiếm ở nhà trẻ, rõ dần ở mẫu giáo | Không đặt kỳ vọng ở tuổi này |
Biết điều này giúp người lớn khỏi lo khi con hai tuổi "không chịu chơi với bạn". Ở tuổi nhà trẻ, chơi cạnh bạn là một bước xã hội thật sự: trẻ ở gần, bắt chước, để ý nhau. Lớp tạo cơ hội để từ đó trẻ đi dần sang chơi kết hợp.
Khi trẻ tranh đồ chơi, đẩy hay cắn bạn: cô xử lý theo hướng giáo dục
Va chạm giữa trẻ nhà trẻ là chuyện hằng ngày: trẻ muốn điều gì thì muốn ngay, chưa có lời để nói, chưa hiểu bạn cũng có ý muốn. Cắn đặc biệt hay gặp ở tuổi 1–3. Cách lớp xử lý nhắm tới việc trẻ học được điều gì từ va chạm đó:
- Ngăn hành động ngay, bình tĩnh, giữ an toàn cho cả hai trẻ. Không quát, không phạt bằng cách cách ly lâu hay doạ.
- Chăm sóc trẻ bị đau trước, để trẻ kia thấy việc mình làm có hậu quả với bạn và thấy cô quan tâm bạn.
- Gọi tên điều đã xảy ra và cảm xúc: "con muốn lấy xe, con tức vì bạn đang chơi. Cắn làm bạn đau."
- Chỉ cho trẻ cách khác phù hợp tuổi: nói "cho con", chỉ tay, đến gọi cô, chờ bạn chơi xong. Với trẻ nhỏ hơn, đưa đồ chơi giống hệt.
- Điều chỉnh môi trường: có đủ đồ chơi giống nhau, khu chơi không chật, để ý những lúc trẻ mệt, đói, chuyển hoạt động là lúc dễ xảy ra.
- Quan sát xem có kiểu lặp lại: cùng thời điểm, cùng bạn, cùng tình huống, để phòng trước.
- Báo với gia đình của cả hai trẻ theo quy định của trường, mô tả sự việc và cách lớp đang hỗ trợ, không gắn nhãn trẻ.
Ép trẻ hai tuổi nói "con xin lỗi" ngay lập tức thường chỉ dạy trẻ một câu nói, chưa dạy được sự đồng cảm. Điều có ích hơn là trẻ thấy bạn đau và được gợi ý một việc làm cụ thể, như đưa bạn khăn, xoa nhẹ tay bạn.
Âm nhạc ở nhà trẻ: nghe, cảm nhận, vận động theo
Âm nhạc có mặt khắp ngày ở lớp nhà trẻ: bài hát chào buổi sáng, bài hát cất đồ chơi, bài hát rửa tay, hát ru giờ ngủ. Những bài hát lặp lại theo thời điểm này vừa là âm nhạc vừa là tín hiệu báo chuyển hoạt động, giúp trẻ đoán trước và chuyển việc dễ hơn.
Trong hoạt động có chủ định, mục tiêu âm nhạc ở nhà trẻ khá đơn giản và vừa sức: chú ý nghe, tỏ ra thích thú, vận động theo nhạc như vỗ tay, lắc lư, dậm chân, hát theo một vài tiếng cuối câu, gõ đệm bằng xắc xô, phách. Trẻ cũng tập nghe phân biệt âm thanh to – nhỏ, nhanh – chậm, tiếng của vài loại nhạc cụ hay con vật.
Ở tuổi này, cô không đặt yêu cầu hát đúng giai điệu hay đúng lời. Một bé mười tám tháng lắc lư theo nhịp là đã đạt mục tiêu; một bé gần ba tuổi hát được nửa bài quen là rất tốt. Điều quan trọng là bài hát có giai điệu đơn giản, lời ngắn, có lặp lại, và được hát nhiều lần trong tuần để trẻ quen.
Âm nhạc cũng là cầu nối giữa lĩnh vực này với cảm xúc. Một bài hát ru quen giúp trẻ dịu lại trước giờ ngủ; một bài hát vui có động tác giúp cả nhóm cùng cười, cùng làm một việc, có khi là lần đầu trẻ cảm thấy mình thuộc về một nhóm. Hát cùng nhau không đòi hỏi trẻ phải chơi cùng nhau, nên với trẻ nhà trẻ, đó là một trong những trải nghiệm tập thể đầu tiên vừa sức.
Tạo hình ở nhà trẻ: quá trình quan trọng hơn sản phẩm
Tạo hình ở nhà trẻ gồm di màu bằng sáp to, nặn đất mềm, xé và dán giấy, in dấu tay, dấu ngón tay. Với trẻ dưới ba tuổi, mục tiêu là được cầm dụng cụ, cảm nhận chất liệu, thấy dấu vết mình để lại trên giấy, và làm theo ý mình. Những nét nguệch ngoạc ở tuổi này là một bước phát triển thật: từ nét lan man tới nét tròn khép kín là quá trình trẻ phối hợp tay mắt ngày càng chủ động.
Vì vậy phụ huynh đôi khi nhận về những sản phẩm "không ra hình gì". Đó là dấu hiệu tốt, cho thấy trẻ đã tự làm. Ngược lại, một bức tranh con gà hoàn chỉnh từ lớp nhà trẻ thường là cô đã làm phần lớn. Một số lớp dùng khuôn mẫu cho trẻ dán đúng chỗ để có sản phẩm đẹp chụp ảnh gửi gia đình; về học vụ, việc đó lấy đi phần quý nhất của hoạt động.
Khi nhìn sản phẩm của con, câu hỏi có ích không phải là "con vẽ cái gì đây" mà là mô tả điều con đã làm: "con dùng nhiều màu đỏ", "nét này dài quá", rồi để con kể nếu con muốn. Cách đáp này giúp trẻ thấy quá trình của mình được trân trọng, và cũng là một dịp trò chuyện cho ngôn ngữ.
Câu hỏi thường gặp
Con hay cắn bạn ở lớp có phải do ở nhà dạy không tốt không?
Không nhất thiết. Cắn rất phổ biến ở trẻ 1–3 tuổi, thường vì trẻ chưa có lời để diễn tả mong muốn hay sự bực bội, hoặc vì mọc răng, mệt, đói. Hành vi này thường giảm khi lời nói phát triển. Gia đình và lớp nên thống nhất cách phản ứng giống nhau để trẻ học nhanh hơn.
Có nên bắt con chia đồ chơi cho bạn không?
Ở tuổi nhà trẻ, ép chia đồ chơi đang dùng thường khiến trẻ thấy mất mát hơn là học được chia sẻ. Lớp dạy chờ lượt: bạn chơi xong sẽ đến con, và chuẩn bị đủ đồ chơi giống nhau. Chia sẻ thật sự dựa trên đồng cảm, phát triển dần trong những năm mẫu giáo.
Con nhút nhát, hay đứng nhìn các bạn chơi thì lớp làm gì?
Đứng xem là một kiểu tham gia, trẻ học được nhiều qua quan sát. Cô để con xem đủ, đặt đồ chơi gần, mời nhẹ khi con tiến lại, và tạo cơ hội chơi với một hai bạn trong nhóm nhỏ. Ép con vào nhóm đông thường làm con rút lui thêm.
Lớp nhà trẻ có dạy con nói cảm ơn, xin lỗi, chào hỏi không?
Có, qua làm mẫu và lặp lại trong sinh hoạt hằng ngày: cô chào trẻ, cảm ơn khi trẻ đưa đồ, nhắc nhẹ trẻ chào bố mẹ. Ở tuổi này mục tiêu là trẻ làm theo khi được nhắc, chưa phải tự giác. Lời xin lỗi có ý nghĩa nhất khi đi kèm việc trẻ hiểu bạn đau.
Sản phẩm tạo hình con mang về toàn nét nguệch ngoạc thì có sao không?
Không sao, đó là đúng tuổi. Nét nguệch ngoạc là bước tự nhiên trước khi trẻ vẽ được nét tròn và hình đơn giản ở tuổi mẫu giáo. Sản phẩm do chính trẻ làm có giá trị học vụ hơn một bức tranh đẹp do người lớn làm hộ.
Trẻ dưới ba tuổi có cần học nhạc cụ không?
Ở tuổi nhà trẻ, trẻ được làm quen với âm thanh của vài nhạc cụ gõ đơn giản như xắc xô, phách, trống nhỏ trong hoạt động âm nhạc chung. Học một nhạc cụ có bài bản không phải mục tiêu của chương trình nhà trẻ; lớp năng khiếu là một chuyên đề khác của hệ thống.